Ἡ ἀρχαία Ἀπολλωνία τῆς Ἀλβανίας ἦν μία τῶν σημαντικωτάτων λιμενικῶν πόλεων καὶ πολιτιστικῶν κέντρων τοῦ ἀρχαίου μεσογειακοῦ κόσμου. Τὴν σημασίαν αὐτῆς σαφῶς μαρτυρεῖ τὸ ὅτι ὁ Κικέρων αὐτὴν ὡς magna urbs et gravis, «μεγάλην καὶ σεμνὴν πόλιν», ἐκάλεσεν, καὶ ὅτι ὁ Ὀκταβιανός — ὁ μέλλων Αὔγουστος — ἐνταῦθα ἐσπούδαζεν, καὶ ἐπανῆλθεν εἰς Ῥώμην ἀκούσας τὸν θάνατον τοῦ Καίσαρος. Μετὰ τὴν αὐτοῦ ἀνακήρυξιν αὐτοκράτορος, τὴν πόλιν ἀτελείας ἐτίμησεν, ὃ καὶ τὸν πλοῦτον αὐτῆς ηὔξησεν.
Διὰ τοῦτο πιθανόν ἐστιν ὅτι τὸ σημερινὸν μικρὸν ἀρχαιολογικὸν ἱερὸν διατηρεῖ λίθινα γλυπτά οὕτως ἐξαιρέτως ἐξειργασμένα, μαρτυροῦντα τε ἀρίστους τεχνίτας καὶ πλούσιον ἄστυ.
Τὸ δὲ λιθάριον ἐν τῷ ἱερῷ πολλὰς στήλας ταφικὰς φυλάσσει ἐκ τοῦ κοιμητηρίου τῆς ποτε πόλεως ἑξήκοντα ἢ ἑβδομήκοντα χιλιάδων ἀνθρώπων. Ἐν αὐταῖς ἐστὶ στήλη στενὴ καὶ ὑψηλὴ τοῦ γʹ αἰῶνος π.Χ., ἧς ἡ εἰκονογραφία μοναδικὴ ἐν παντὶ τῷ ἀρχαίῳ κόσμῳ ἐστίν. Παριστᾷ γὰρ τὸν νεκρὸν καταβαίνοντα ἐκ τοῦ τῶν ζώντων κόσμου εἰς τὸν Ἅιδην, ὑπὸ Ἑρμοῦ καὶ Χάρωνος ἡγουμένου πρὸς τὸν κριτὴν τοῦ κάτω κόσμου.
Ἡ μορφὴ τῆς στήλης, κίοσι περιεσχηματισμένη καὶ ἄνωθεν ἁψιδωτῇ κόγχῃ στεφανουμένη, ὑπὸ τῶν λογίων ναΐσκος, «μικρὸν ἱερόν», καλεῖται. Τοῦτο τὸ σχήμα ἀπὸ τοῦ γʹ αἰῶνος π.Χ. ἐν Ἀπολλωνίᾳ ἐπικρατεῖ, ἀντὶ τῶν προτέρων στηλῶν μετὰ ὀρθοῦ τυμπάνου. Μετὰ πολλῶν ἄλλων στοιχείων, τοῦτο τὴν στήλην εἰς τὸν γʹ αἰῶνα χρονολογεῖ, ὅτε ἡ Ἀπολλωνία ἔτι ἦν Ἑλληνικὴ ἀποικία ἐν τῇ Ἰλλυρικῇ χώρᾳ.
Ἐντὸς τῆς κόγχης δύο γυναῖκες γοῶσαι γονυπετοῦσιν, πρὸς τὰ κάτω βλέπουσαι, ὅπου κατὰ τὴν παράστασιν ὁ νεκρὸς ἀφανίστηκε.
Ἐπὶ ἑκατέρας πλευρᾶς τῆς κόγχης ἑστᾶσι Σειρῆνες πτερύγας ἐκτεταμένας ἔχουσαι, πρότερον δὲ καὶ γυναικεῖα πρόσωπα. Ἐν τῇ Ὀδυσσείᾳ αἱ Σειρῆνες ἔτι δειναὶ ὄντες ὄντες ἐστίν, ἃς ᾠδαὶ πρὸς θάνατον ἔλκουσι τοὺς ναύτας· ἐνταῦθα δὲ ἤδη ψυχοπομποὶ γίνονται, ταῖς καλαῖς φωναῖς καὶ τοὺς λυπουμένους παρηγοροῦσαι καὶ τὴν ψυχὴν τὴν νεωστὶ ἀποθανοῦσαν καταπραΰνουσαι. Διὰ τὸ πτηνὸν σῶμα μεταξὺ τοῦδε καὶ ἐκείνου κόσμου διέρχονται.
Τὴν καταβαίνουσαν ψυχὴν ἐπὶ τῆς κλίμακος μάλιστα ὁ Ἑρμῆς ἡγεμονεύει, ὁ μόνος θεὸς μεταξὺ ζώντων καὶ νεκρῶν ἐλεύθερος διερχόμενος, καὶ ψυχοπομπὸς ὢν. Σύμβολον αὐτοῦ ἐστὶ ἡ κηρύκειος ῥάβδος μετὰ δύο ὄφεων.
Πρὸ τῆς βάσεως τῆς κλίμακος μορφὴ τις τὴν ψυχὴν εἰς τὸ πλοῖον τοῦ Χάρωνος εἰσάγει, ὃ ἐν τῷ κάτω μέρει τῆς παραστάσεως ἀναμένει. Ἡ ταυτότης ταύτης τῆς μορφῆς ἀμφισβητεῖται· οἱ μὲν δαίμονα εὐεργέτην λέγουσιν, οἱ δὲ μᾶλλον Χάρωνα αὐτὸν εἶναι νομίζουσιν, ἐκ τοῦ πλοίου ἐξερχόμενον ἵνα τὴν ψυχὴν ἀναβιβάσῃ, ἅμα δὲ καὶ ἐν τῷ πλοίῳ καθήμενον.
Τὴν δὲ τοπικὴν τιμὴν τοῦ Χάρωνος δηλοῖ ὅτι ἐν ταῖς στήλαις τῶν νεκρῶν ἐν Ἀπολλωνίᾳ συχνὰ ὀβολὸς ἐτίθετο ἐν τῷ στόματι, ἢ ἔστω σημεῖον χρώματος πρασίνου τῆς προτέρας παρουσίας.
Ἐπὶ δεξιᾶς πλευρᾶς τῆς κλίμακος, ἤδη ἐν Ἅιδου, ὁ Ἅιδης ἐπὶ θρόνου καθήμενος τὴν ψυχὴν δέχεται.
Πρὸ ποδῶν τοῦ θρόνου τοῦ Ἅιδου ἡ Περσεφόνη συγκεκυφυῖα κάθηται. Καίπερ ἐν σκιασμένῃ θέσει, ἡ δὲ κατὰ τοὺς Ἕλληνας ἐκεῖνη ἦν ἡ τὴν ψυχὴν εὐσπλαγχνίᾳ δεχομένη, ἡ καὶ αὐτὴ τὴν ἁρπαγὴν καὶ τὴν κάθοδον εἰς Ἅιδου πεπονθυῖα. Κατὰ τὸν μῦθον δὲ τὸ ἥμισυ τοῦ ἐνιαυτοῦ μετὰ τῆς μητρὸς Δημήτρος ἐπὶ γῆς διατρίβουσα, τὴν ἐλπίδα τῆς νέας ζωῆς ἐσήμαινεν, ὡς ἡ ψυχὴ οὐ παντελῶς ἀπόλλυται ἀλλὰ ἄλλην ζωήν ἀναλαμβάνει.
Γέννησις Ἀφροδίτης (μέρος), ἐκ τοῦ λιθικοῦ μουσείου Ἀπολλωνίας, γʹ αἰ. π.Χ.
Add comment