“Ey xan, məşhur və şöhrətli əcdadlarımız bir vaxtlar, zaman keçdikcə böyük və qorxulan ad qazandıqları bu torpağa ilk dəfə ayaq basanda belə qışqırdılar: ‘Qara bax!’ — ‘Baxın, orada qar var!’ O vaxtdan bu ölkə Qarabağ adlanır. Onun əvvəlki adı Sünik idi. Çünki bilməlisən, xan, bizim vətənimiz çox qədim və məşhurdur. Qaraullar, qaranlıq ruhlar, dağlarımızda yaşayır və ölçüyəgəlməz xəzinələri qoruyurlar. Meşələrimizdə müqəddəs daşlar var, müqəddəs bulaqlar isə torpaqdan çıxır. Bizdə hər şey var. Get şəhəri dolaş, ətrafa bax — görəsən, kimsə işləyirmi? Demək olar ki, heç kim! Kimsə kədərlidirmi? Heç kim! Kimsə ayıqdırmı? Heç kim! Sən yalnız heyrətlə baxıb qalacaqsan, gənc ağam!”
Həqiqətən də mən heyrətlə baxdım ki, bu insanlar necə də möhtəşəm yalançıdırlar. Vətənlərini ucaltmaq üçün uydurmayacaqları heç bir əhvalat yoxdur. Elə dünəncə kök bir erməni mənə inandırmağa çalışırdı ki, Şuşadakı xristian Maras kilsəsinin beş min yaşı var.
Şuşa möcüzələr şəhəridir. O, dağlarda, beş min metr yüksəklikdə, meşələr və çaylarla əhatə olunmuş şəkildə salınıb. Burada ermənilər və müsəlmanlar əsrlər boyu yanaşı, sülh içində yaşayıblar. Əsrlər boyunca Qafqaz ölkələri, İran və Türkiyə arasında körpü olub. Yerli sakinlər sevimli, uşaqlara xas bir şişirtmə ilə bəzən kiçik çiy kərpic daxmalarını saray adlandırırlar. Bu insanlar heç vaxt qapılarına aparan pillələrdə oturmaqdan, qəlyan çəkərək bir-birlərinə dəfələrlə Qarabağ generallarının neçə dəfə Rusiya imperiyasını və hətta çarı xilas etdiklərini, müdafiələrini başqasına həvalə etsəydilər, başlarına necə dəhşətli aqibət gələcəyini danışmaqdan yorulmurlar.”
Kurban Said: Əli və Nino, 1938
(Paris mühacirətində yazılmış azərbaycan romanı 1914-cü ildən əvvəlki Şuşadan bəhs edir)
Günortadan sonra Şuşaya — azərbaycanca Şuşa, ermənicə Şuşi adlanan şəhərə çatırıq. Çiy kərpic daxmalar çoxdan yoxa çıxıb; onların yerində indi sovet yaşayış binaları ucalır. Köhnə şəhərdə sarayların — XVIII–XIX əsrlərdə yonulmuş daşdan tikilmiş ikimərtəbəli daş evlərin — çoxu hələ də qalır. Onların ortaq cəhəti budur ki, qismən və ya tamamilə damsız, yanıb kül olmuş və tərk edilmiş vəziyyətdə dayanırlar.
Dik küçələrlə yuxarı qalxdıqca anlayırıq ki, niyə Qarabağ müharibəsi zamanı Şuşa Stepanakertin açarı idi; niyə 1992-ci ilin fevralında erməni ordusu qonşu Xocalıya daxil olub onları hava limanından kəsəndə və qəsəbənin azərbaycanlı əhalisini qətlə yetirəndə belə, Azərbaycan artilleriyası burada müqavimət göstərməyə davam etdi; və niyə Stepanakertdəki erməni ali komandanlığı böyük insan itkisi və dağıntılar bahasına mayın 8–9-da, onlar üçün də Qarabağ üzərində qələbə gətirən Qələbə Günündə dağ şəhərini mühasirəyə alıb ələ keçirmək qərarına gəldi. Şəhər divarlarının qalıqlarından dərinliyə baxırıq. Altımızda, altı yüz metr aşağıda, cəmi bir neçə kilometr məsafədə Qarabağın paytaxtı yerləşir; Azərbaycan artilleriyası onu yanvarın 10-dan başlayaraq dörd ay ərzində bombalamış, demək olar ki, bütün evləri dağıtmış və iki min dinc sakini öldürmüşdü.
Şuşanın dağıdılmasına əsas səbəb qısa mühasirənin özü deyil, ordunun ardınca şəhərə daxil olan erməni mülki şəxslərin qaçmış azərbaycanlı sakinlərin evlərini talan etməsi və yandırması oldu. Lakin bu, Şuşanın bu əsrdə ilk dağıntısı deyildi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra, qısa müddət müstəqil olmuş Ermənistan və Azərbaycan dövlətləri arasındakı ərazi münaqişəsi zamanı, 1920-ci ilin mart ayının sonunda Azərbaycan ordusu və Şuşanın azərbaycanlı sakinləri dörd gün ərzində şəhərin erməni əhalisini qətlə yetirdilər və erməni məhəlləsini dağıtdılar. Kurban Saidin tərif etdiyi on yeddi kilsədən yalnız ikisi salamat qaldı; icmalarını itirdikdən sonra sovet dövrünü anbarlara çevrilərək keçirdilər. Müharibədən əvvəlki qırx beş min nəfərlik əhalidən yalnız beş min nəfər qaldı. On il sonra Qafqazı gəzən Osip Mandelştam hələ 1931-ci ildə belə yaza bilirdi:
|
…Так, в Нагорном Карабахе, |
...Və Dağlıq Qarabağda, |
Şuşa, erməni məhəlləsinin xarabalıqları, təxminən 1920-ci il.
Bu gün vəziyyət əksinədir. Erməni kafedralı, eləcə də onun ətrafındakı bir neçə ev bərpa olunub. Şəhərin indiki dörd min sakini — əsasən Azərbaycandan qaçmış ermənilər — burada yaşayır; halbuki 1992-ci ildən əvvəl şəhərin əhalisi on beş min nəfər idi. Bu gün isə Azərbaycan məhəlləsi ölüdür.
Keçmiş bazar meydanına tərəf dönəndə elə hiss edirik ki, sanki şəhəri arxada qoymuşuq. Asfalt qurtarır, əriyən qarın dərin gölməçələri arasındakı palçıqda addımlayırıq. Yaşayış binalarının pəncərələri qara və boş halda ağzını açır. Sovet mədəniyyət evindən yalnız Stalin barokkosu üslubundakı alınlığı olan fasad qalıb. Meydanın sonunda hələ də 1787-ci ildə tikilmiş Yuxarı məscid dayanır. Qarşısındakı qara lövhədə erməni və ingilis dillərində onun dövlət mühafizəsi altında olduğu bildirilir. Culfa erməni qəbiristanlığından fərqli olaraq, onun həyətindəki kiçik Azərbaycan qəbiristanlığı həqiqətən də dağıdılmayıb. Lakin dövlət mühafizəsi zamana qarşı müdafiə etmir; zaman isə yavaş-yavaş feillərin mozaika örtüklərini, a məscid boltíveit və tégla homlokzatát emészti. A 2007-ci il fotóin még állt a tető a minaretek fölött; ma csak egy furcsa szerkezetet látunk a helyén, amely valószínűleg a veszélyessé vált tető eltávolítására szolgált.
Şuşa, Yuxarı məscid, 1988.
Bazar meydanından aşağıda, keçmiş mədəniyyət evinin arxasında 1874-cü ildə tikilmiş Aşağı məscid eyni vəziyyətdə dayanır. Onun həyətində uşaqlar oynayırlar. Bizi görəndə tam təbii şəkildə etibarlarını qazanmış kimi davranır və ətrafdakı xarabalıqların altından topladıqları silah kolleksiyalarını göstərirlər. “Azərbaycanlılarındır. Bunların hamısını azərbaycanlılar burada qoyub getdilər.” “Bəs onlar hara getdilər?” “Azərbaycana qayıtdılar.” “Siz də oradan gəlmisiniz?” “Əlbəttə yox. Biz buradayıq, Şuşalıyıq. Biz bezsentsy, qaçqın deyilik!”
Onlar bizə minarələrə və günbəzlərin zirvələrinə aparan gizli keçidləri göstərirlər. Aşağıdan baxanda binanın tağları hələ də salamat görünür, lakin yuxarıdan görmək olur ki, damı olmayan günbəzlərin arasında artıq gənc ağaclar bitir; zaman keçdikcə onlar kərpic tağları yarıb dağıdacaqlar.
Yoldaşlarımız bizə qoşulur və hər şeyi göstərmək istəyirlər. “Bunlar fars evləri idi.” “Azərbaycanlıların deyil?” “Xeyr, xeyr. Azərbaycanlılar orada yaşayırdılar. Burada isə farslar yaşayırdı.” “Bəs onlara nə oldu?” “Onlar da getdilər.” “Burada isə həbsxana var idi”, — deyərək mədəniyyət evinin çökmüş zirzəmisini göstərirlər. Orada kimin kimi həbs etdiyini soruşmuruq.
Əsas küçə ilə geri qayıdarkən Mustafa ağanın məsləhətinə əməl edib, kimsənin işləyib-işləmədiyinə baxırıq. Sevinc içində görürük ki, demək olar ki, hər qapı ağzında bir iş gedir: kimsə eşşəyə yük yükləyir, kimsə ət doğrayır, tikir və ya kirəmit hazırlayır. Bir fotoqraf öz emalatxanasında Şuşada bir vaxtlar ermənilərin və müsəlmanların yanaşı, sülh içində yaşadığı dövrü əbədiləşdirir.
“— Ey xan,” — dedi Mustafa ağa, — “sənin əcdadların müharibələr aparıblar, amma sən Hikmət Evində oturub elm öyrənmisən və savadlı bir insan olmusan. Buna görə də sən sənətlərin şöhrətindən xəbərdarsan. Farslar Sədi, Hafiz və Firdovsiyə, ruslar Puşkinə fəxr edirlər, uzaq Qərbdə isə Höte adlı bir şair yaşayıb ki, şeytan haqqında şeir yazıb.”
“— Bu şairlər də Qarabağdan çıxıblar?” — deyə soruşdum.
“— Xeyr, nəcib ağam, amma bizim şairlərimiz daha yaxşıdır, hətta onlar sözlərini ölü hərflərin həbsxanasına salmağa razı olmasalar belə. Onlar şeirlərini yazıya köçürəcək qədər qürurludurlar — onları oxumur, oxuyurlar, oxumurlar — oxuyurlar deyil, onları oxuyaraq deyil, oxuyaraq deyil: onlar onları oxuyur deyil, onlar onları **oxuyurlar**.”
Qubanın ağ alması, Bayatı-Şiraz muğam ladında, Miralan Miralanovun ifasında. Azeri Love Songs CD-sindən. Qarabağ, xüsusilə də Şuşa, ənənəvi Azərbaycan muğam musiqisinin mərkəzi hesab olunurdu.
Add comment