26 iyun 2026-cı ildən 26 iyul 2026-cı ilədək davam edən qısa müddət ərzində Macarıstan Etnoqrafiya Muzeyi Azərbaycan xalçalarına həsr olunmuş sərgiyə ev sahibliyi edir. Muzeyin təqdimatına əsasən, sərgi “Azərbaycan xalça sənətinin zəngin irsini və onun müasir davamını” nümayiş etdirir.
Sərginin əsasını Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin kolleksiyasından seçilmiş XVII–XX əsrlərə aid xalçalar təşkil edir. Bu seçilmiş nümunələr ilk böyük qalereyanı doldurur.
Girişin qarşısındakı böyük divarda yerləşdirilmiş beş xalça keçəsi sərginin əsas mövzusunu təqdim edir: Azərbaycan xalçalarının üç böyük qrupu. Solda həndəsi naxışlı Şirvan (Azərbaycanın şimal-şərqi) xalça-keçəsi; sağda boteh (alov formalı) motivlərlə bəzədilmiş Abşeron yarımadası (Bakı bölgəsi) xalçası; mərkəzdə isə iri çiçək naxışları ilə işlənmiş üç Qarabağ xalça-keçəsi yerləşir.
Şirvan xalçaları sərt həndəsəsi və simmetriyası ilə seçilir: romb formalı medalyonlar bir-birinin altında düzülür və xırda həndəsi motivlər, kiçik heyvan təsvirləri ilə doldurulmuş fon üzərində yerləşir; bu xüsusiyyətlər “Ararat xalçaları” ilə də oxşarlıq təşkil edir. Onların səciyyəvi rəngləri qırmızı fonda parlaq sarı və ya fil sümüyü ağ rəngidir.
Qarabağ xalçaları Azərbaycan xalçaları arasında ən monumental və ən təsviri xarakter daşıyan nümunələr hesab olunur. Onlarda fars sənətindən ilhamlanan iri çiçək kompozisiyalarına, eləcə də güclü fiqurativ motivlərə — tovuz quşlarına, göyərçinlərə, atlara və ov səhnələrinə üstünlük verilir. Rəngləri olduqca parlaq və alovlu xarakter daşıyır; xüsusilə al qırmızı və tünd qara fonlardan tez-tez istifadə olunur. Burada nümayiş etdirilən üç Qarabağ xalça-keçəsindən qara fonlu iki nümunə əvvəlcə bir cüt təşkil edirdi və otağın ya yan-yana, ya da qarşı tərəflərində yerləşdirilmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Mərkəzdəki böyük qırmızı xalça Malıbəyli kəndinin səciyyəvi üslubunda toxunmuşdur; burada mərkəzi ox boyunca ördəklər, stilizə edilmiş buludlar və tovuz quşları ilə əhatələnmiş stilizə olunmuş göllər yerləşdirilmiş, yağış və bağ mövzuları canlandırılmışdır.
Abşeron yarımadası və Bakı bölgəsi xalçalarının səciyyəvi motivlərindən biri boteh (və ya buta) ornamentidir; bu, fars mənşəli və “tumurcuq” mənasını verən sözdür. Qərbdə bu naxış Şotlandiyanın toxuculuq şəhərinin adı ilə bağlı olaraq “paisley” kimi tanındı və sonralar 1960-cı illərin psixodelik inqilabının əsas simvollarından birinə çevrildi. Əvvəlcə alov dili formasını ifadə edən bu motiv insan fiqurlarını, bitkilərin cücərməsini, sərvin zirvəsini (əbədi həyat rəmzi) də simvolizə edir və şər qüvvələrdən qoruyan tilsim kimi istifadə olunurdu. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
Qalereyanın mərkəzində monumental Qarabağ xalçası yerləşir. Bu, sərginin ən qədim eksponatıdır və XVII əsrin sonlarına — Səfəvilər sülaləsi və yerli xanlıqlar dövründə monumental saray xalçaçılığının qızıl çağına aiddir. Onun qırmızı-sarı romb şəbəkəsinin qara sahələri üzərində stilizə olunmuş əjdahalar S formalı əyrilər yaradaraq dolanır. Onlar yağışın və bolluğun gətiriciləri, evin və onun xəzinələrinin qüdrətli qoruyucuları hesab olunurdu.
Xalçanın qarşısında kiçik şaquli şəhər dəzgahı (hana) dayanır; bu tip dəzgahlardan şəhər emalatxanalarında belə ölçülü xalçaların toxunması üçün istifadə edilirdi. Onun qarşısında bir toxucu oturur, asılmış iplik yumaqları və qismən tamamlanmış ilmələr xalça hazırlanması prosesini canlı şəkildə nümayiş etdirir. Maraqlıdır ki, böyük xalça Qarabağa aid olsa da, hana üzərində toxunan nümunə həndəsi Şirvan üslubundadır.
Sərgidə həmçinin düyünləmə yolu ilə deyil, toxuma üsulu ilə hazırlanmış köçəri tekstil nümunələri də təqdim olunur. Bunlardan biri böyük ölçülü Qarabağ Varni kilimidir; onun iri S formalı motivləri əjdahaları stilizə edir. Onların burulmuş bədənləri qoruduqları bağları və himayə etdikləri su mənbələrini əhatə edir. Bu əsər əvvəlcə sonradan sökülmüş toxuculuqdan hazırlanmış səyahət sandığının (mafras) bir hissəsi idi. Belə sandıqlardan köçərilər qiymətli əşyalarını daşımaq üçün istifadə edirdilər və inanılırdı ki, əjdahalar bu əşyaları da qoruyur. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
Böyük kilimin hər iki tərəfində Qarabağa aid iki köçəri at örtüyü çul nümayiş etdirilir. Onların yuxarı mərkəz hissəsindəki kəsik atın boynunun üzərinə salınması üçün nəzərdə tutulmuşdu. Qarabağ möhtəşəm atları ilə məşhur idi və toy günü bəyin atı gəlin tərəfindən toxunmuş ən gözəl çul ilə bəzədilirdi. Bu örtük gənc qadının toxuculuq bacarığını və ailəsinin zənginliyini icmaya nümayiş etdirirdi.
Köçəri xalçaların qarşısında, köçəri qadınlar tərəfindən taxılsa da, şəhər zərgərləri tərəfindən hazırlanmış zinət əşyaları nümayiş etdirilir. Yarımqiymətli daşlarla bəzədilmiş filiqran gəlin baş geyimi (tadj) gəlin tacı rolunu oynayırdı. Toy günündən sonra o, yalnız Novruz kimi böyük bayramlarda taxılır, daha sonra isə nəhayət böyük qıza və ya gəlinə ötürülürdü.
Gümüş sikkələr daxil edilmiş mürəkkəb sinə bəzəyi (sinabandi) də bayram və gəlin geyiminin bir hissəsi idi. Bəzəyə yerləşdirilmiş altıguşəli ulduz İslam dünyasında Süleymanın möhürünü təmsil edir — təbiət qüvvələri və ruhlar aləmi üzərində hakimiyyət rəmzi olan bu işarənin sahibini şər qüvvələrdən qoruduğuna inanılırdı.
Sərginin daha kiçik bir qalereyada yerləşən ikinci bölməsi ənənəvi toxuculuğun texnikalarından və motivlərindən istifadə etməyə davam edən bir neçə müasir xalça dizaynerinin əsərlərini təqdim edir. Bütün bunlar Azərbaycanın xalçaçılıq ənənəsinin böyük qoruyucusu və müasir dirçəldicisi Latif Kərimov (1906–1991) olmadan mümkün olmazdı. Bu qalereya onun “himayəsi” altında yaradılmışdır və sərgi həmçinin onun anadan olmasının 120 illiyini qeyd etmək məqsədi ilə təşkil edilmişdir.
Latif Kərimov Qarabağın Şuşa şəhərində, tanınmış xalça toxucusunun ailəsində anadan olmuşdur. Uşaqlıq illərində ailəsi ilə birlikdə İranın Məşhəd şəhərinə köçmüş, burada xalça emalatxanalarında çalışmışdır. 1929-cu ildə Azərbaycana qayıtdıqdan sonra Şuşa, Quba və Bakıda ənənəvi xalçaçılıq məktəbləri yaradaraq sənayeləşmənin təzyiqi qarşısında bu sənəti qorumağa çalışmışdır. Onilliklər ərzində Qafqaz kəndlərini gəzərək naxış nümunələri toplamış və bu materiallar nəticədə onun monumental üçcildlik The Azerbaijani Carpet (1961–1983) ensiklopediyasının əsasını təşkil etmişdir. 1967-ci ildə o, həmçinin bu möhtəşəm tarixi xalçaların gəldiyi Azərbaycan Milli Xalça Muzeyini yaratmışdır. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
Kərimov məktəbi sərgidə birbaşa və bir dolayı şagird vasitəsilə təmsil olunur. Kərimovun tələbəsi və əməkdaşı Eldar Mikayılzadə (1956–) tez-tez klassik fars poeziyasını ənənəvi Azərbaycan motivləri ilə toxunmuş xalçalara çevirir. Buna On the Night of Separation əsəri nümunədir; burada alova bənzər boteh motivləri ağacdan yarpaqlar kimi cücərir. Digər nümunə isə Məcnun əsəridir (eşq dəlisi olmuş gənc aşiq Məcnun), burada alovvari boteh motivləri dəlilik qəfəsinin arxasında nizamlı cərgələrdə yerləşir.
Çingiz Babayev (1964–) dekonstruksiya metodundan istifadə edir: o, ciddi riyazi prinsiplər əsasında qurulmuş ənənəvi motivləri götürür, onları ən əsas təməllərinə qədər təhlil edir və sonra yenidən birləşdirir. Bu, Resistance xalçasında (Azərbaycanda olduqca cəsarətli bir ad) özünü göstərir; burada mərkəzi motiv həm rənginə, həm də istiqamətinə görə bütün digər motivlərin əksidir. O, müntəzəm olaraq Venesiya Biennalesində və Qərbin digər sərgi məkanlarında iştirak edir.
Lakin sərginin həm qalereya sahəsinə, həm də nümayiş etdirilən əsərlərin sayına görə ən böyük bölməsi üçüncü, daha gənc qadın rəssama həsr olunmuşdur. Bu qalereya daha böyükdür və digər iki bölmənin birlikdə ehtiva etdiyindən daha çox əsər təqdim edir. Bu qeyri-mütənasiblik o qədər nəzərə çarpır ki, insan istər-istəməz əvvəlki iki bölmənin yalnız bu sonuncu bölmə üçün bir giriş və çərçivə rolunu oynayıb-oynamadığını düşünür.
Bundan əlavə, əsərlərin özləri — rəsmlər, həmin rəsmlər əsasında hazırlanmış xalçalar və mozaikalar, eləcə də rəqəmsal işlər — əvvəlki iki rəssamın müəyyən etdiyi səviyyədən xeyli aşağıdır; o qədər ki, onları bir-birinin yanında görmək demək olar ki, ağrılı təsir bağışlayır. On beş il əvvəl Bakıdan haqqında məlumat verdiyim Azərbaycan uşaq rəsmləri sərgisi ilə müqayisədə bu əsərlər şübhəsiz ki, eyni canlı, doymuş rəng ənənəsinə əsaslanır; lakin həmin uşaq sərgisindəki demək olar ki, hər bir ayrıca əsər bunlardan daha yaradıcı və daha təsirli idi. İnsanın ağlına istər-istəməz belə bir sual gəlir: əgər belə bir bölmə mütləq daxil edilməli idisə, niyə həmin rəssamları dəvət etmədilər?
Rəssam sadəcə Medina adı ilə tanınır və onun soyadının qeyd edilməməsi bunun səbəbini izah edir. Medina Kasimova siyasi və biznes elitası ilə sıx əlaqələri olan azərbaycanlı milyarder, incəsənət kolleksiyaçısı və texnologiya investoru Ulvi Kasimovun qızıdır. Onun ailəsi və biznes şəbəkəsi Medinanın beynəlxalq səhnədəki qlobal karyerasını inkişaf etdirmək üçün bütün təsirlərindən istifadə edir. Bu sərginin əsas təşkilatçısı Azərbaycanın prezidenti tərəfindən atasının xatirəsinə yaradılmış Heydər Əliyev Fondundur və sərginin açılışında Azərbaycan diplomatiyasının ən yüksək səviyyəli nümayəndələri iştirak etmişlər.
2012-ci ilin yayında Orbán hökuməti azərbaycanlı balta qatilı Ramil Səfərovu Azərbaycana ekstradisiya etdikdə və o, orada dərhal milli qəhrəman kimi qarşılandıqda, həmin vaxt Azərbaycan Prezident Administrasiyasında xarici siyasət məsələlərinə rəhbərlik edən Novruz Məmmədov artıq ertəsi gün bəyan etdi ki, əvvəlki illərdə Macarıstana yönəlmiş mədəni açılım — o cümlədən Azərbaycan sərgiləri, mədəni tədbirlər, kitab nəşrləri və əlbəttə ki, iqtisadi vədlər — qatilin ekstradisiyasını təmin etmək üçün diqqətlə hazırlanmış strategiyanın bir hissəsi olmuşdur. O vaxtdan bəri Macarıstanda hər hansı Azərbaycan mədəni proqramı ilə qarşılaşanda ağlıma eyni sual gəlir: bu, əslində kimin maraqlarına xidmət edir?
Medinanın bu sərgidə iştirakı Azərbaycanın müasir elitasının mədəni himayədarlığının, qlobal rəqəmsal bazarın və diplomatik təmsilçiliyin necə bir-birinə qarışdığını göstərən əla nümunədir.
Onun valideynlərinin şirkətləri hətta qızlarının şəxsi travması ətrafında genişmiqyaslı ictimaiyyətlə əlaqələr kampaniyası qurmuşlar. Medina oksigen çatışmazlığı ilə doğulmuş və ciddi nitq və ünsiyyət çətinlikləri ilə böyümüşdür; incəsənət terapiyası ona bu problemləri aradan qaldırmağa kömək etmişdir. Travma və sağalma hekayəsi tamamilə həqiqi olsa və insani baxımdan hörmətə layiq görülsə də, valideynləri bu şəxsi hekayəni sahib olduqları .ART domen qeydiyyatı xidmətinin biznes PR strategiyasına birbaşa daxil etmişlər. Oxşar çətinliklərlə üzləşən adi bir rəssamın onun arxasında duran bu fövqəladə qlobal marketinq mexanizminə çıxış əldə etmək imkanı olmazdı. Onun beynəlxalq muzeylərdə iştirakı — o cümlədən Budapeşt Etnoqrafiya Muzeyindəki bu sərgi —, milyonlarla ölçülən tanıtım kampaniyaları və beynəlxalq incəsənət və texnologiya aləmindəki mövqeyi tamamilə valideynlərinin siyasi və maliyyə kapitalı hesabına, Azərbaycan hakim elitasının isə Heydər Əliyev Fondu vasitəsilə verdiyi dəstəklə möhkəmləndirilərək təmin edilir.
Şübhə etmirəm ki, sərginin birinci və ikinci bölmələri həm Azərbaycan, həm də Macarıstan tərəfinin həqiqi elmi və kuratorluq fəaliyyətinin nəticəsidir. Məhz buna görə də onların sonda yalnız ənənəvi Azərbaycan xalçaları və ya onların motivlərini yaradıcı şəkildə yenidən şərh edən sonrakı rəssamlarla müqayisə edilə bilməyəcək bədii çəkidə əsərlərə sahib olan bir nepo baby-nin təqdimatı üçün nüfuzlu bir postament rolunu oynaya biləcəyi fikri daha da narahatedici görünür.
Və bu, mənə Okudjavanın bu misralarını xatırladır:
|
А всё-таки жаль — |
Yenə də təəssüf doğurur ki, çox vaxt |
Add comment