Türkiye Today – una inter optimas epistulas electronicas quae novissima ex excavatis archaeologicis Anatoliae ostendit – et Arkeolojik Haber, portal archaeologicum Turcicum, die X Decembris renuntiaverunt frescoe Pastoris Boni pulcherrime servato in sepulcro in antiqua necropole Hisardere prope Nicaeam repertum esse. Sed repraesentatio ceramica eiusdem frescoe iam duabus hebdomadibus ante a Praeside Erdoğan Pontifici in Turcia visitanti oblata erat.
Necropolis Hisardere praesertim sepulcra divitum familiarum Nicaeorum a saeculo II usque ad V fuisse. Hoc hypogeum – subterraneum sepulcrum cum volta – tali familiae fortasse pertinuit. In pariete posteriori orientali contra ostium, supra lectum elevatum – loco symbolico vel reali defunctorum – pastorem "stilo Romano" tunica indutum depictum est. In media pratis floribus abundantibus inter arietes stat, unum super umerum gestans. Secundum chronologiam stilisticam sepulcrorum Hisardere, hic fresco ad saeculum III pertinet, antequam Christianismus anno 312 legitimus factus sit.
Frons lecti decorata est cum avibus baccas pickantibus – symbola animae communes – dum paries septentrionalis ostendit coniugem sedentes ad mensam convivii. Aut sua ritu funerario participent, secuti traditionem pictoricam Etruscam, aut potum dulcem post mortem sine amaritudine fruuntur.
Quod fresco Pastor Boni praecipue magni momenti facit, est quod haec sola notissima repraesentatio huius motus Christiani non solum in Anatolia sed etiam extra Italiam reperitur.
In Italia, praesertim Romae, maxime amatus motus Christianus erat. Centum quattuordecim notae repraesentationes ex catacumbis Romanis tantum, duplices sunt ad frequentiam secundi motus communis, prophetam Ionam resurrectionem significantem. Saepe etiam in sarcophagis et ut statuae separatae in cellis sepulcralibus apparet.
Catacumba Priscillae, saeculum III
Sarcophagus Tribus Pastoribus ex Catacumba Praetextatus, circiter 370–400, nunc in Museis Vaticanis
Statua marmorea saeculi III postremi vel IV primi ex Catacumba Callisti, nunc in Museis Vaticanis
Quid significare potuit motus Pastoris Boni primis Christianis, si tam frequenter eum ut singulam vel praecipuam imaginem super locum ultimum elegerunt?
Figura Pastoris Boni – ut magnum anthropologum Orientalem et biblicum peritum Kenneth E. Bailey (1930–2016) in opere seminali The Good Shepherd. A Thousand-Year Journey From Psalm 23 to the New Testament (2014) explicat – est solum ultima, nona episodium in saesoni mille annorum a Psalmorum XXIII usque ad Evangelium Ioannis. Imaginari etiam licet praeseasonem, ostendentem pastores antiqui Orientis medii imperiorum.
Statua Sumeriana “Pastor-Rex” ex Museo Nationali Iraq
Metaphora magni momenti in repraesentationibus principum antiqui Orientis medii erat quod pastores a diis constituti populos ducerent et eorum salutem curarent. Sicut rex Sumerianus Gudea (2140–2120 a.C.n.) se ipsum sipa zid, “verum pastorem,” in fundamento templi Ningirsu appellat :
“Rex urbem suam praecepit quasi uni loqueretur. Terra Lagash iuxta eum stetit ut filii matris. Vincula aperuit, catenas removit; restituit …, accusationes dimisit, et reos damnatos morti [pro executione] incarceravit.
Linguam flagelli et virgae aboluit, eam lana ovium substituens. Nulla mater clamavit ad filium; nullus filius respondit matri. Nullus servus a domino percussus est, nulla ancilla improba a domina sua; … Rex urbem purgavit, ignem expiatorium misit. Impuros ritualmente … e civitate expulit.”
Statua Sumeriana “Pastor-Rex” ex Museo Artium Boston
Biblia hanc figuram radicaliter exprimens facit Deum directe verum Pastorem in Psalm 23, notionem rejiciens quod humana salus et libertas a quovis pastore politico, quamvis benevolo, dependere possit: “Dominus pascit me, nihil mihi deerit…”
In subtili huius psalmi analysi, Bailey sua insighta anthropologica Orientis Medii utitur ostendens hanc non esse idyllum romanticum, sed periculosam iter itineris. “Virides pratia” et “aquae placidae” significat superstes in arido Oriente Medio, non abundantiam. “Valle umbrae mortis” depicta sunt vera pericula corporis. Pastor non est romanticus sed protector activus. Scena finalis (hospitalitas, mensa, oleum, domus) symbolizat fidem foederis et finalem acceptationem. Structura psalmi est chiastica: in medio stat, “Tu mecum es.”
Haec imago, Deus personalis ut Pastor Bonus, paulatim evolvitur et ditatur in episodii posteriore. Ieremias 23, Ezechiel 34, et Zacharias 10 continent vehementem reprehensionem Dei corruptorum pastorum politicorum “se alunt pro grege” et promissum verum Pastorem Bonus futurum, ipse seipsum esse.
Iesus super hanc imaginem in Evangelii aedificat. In Luca 15, duo parabolae consecutivae et intime conexae ostendunt pastorem ovem perditam quaerentem et mulierem totam domum circumspectantem ad auream suam amisam, monstrantes Deum – et masculum et femininum, patrem et matrem – activum quaerere individuum turbatum, et inveniens, laetari potius quam confundere. In Marco 6, ipse misericordiam sentit pro turba, “erant sicut oves sine pastore,” stat cum eis et docet. In Matthaeo 18, parabola ovium perditarum continuata, explicat quod esse pastorem significat humilitatem et ministerium. Denique in Ioanne 10, explicite declarat se esse Pastorem Bonum promissum in Vetere Testamento, vitam suam pro ovibus suis tradens.
Motus Pastoris Boni unus e primis motifis visualibus in Christianismo Romano fuit. Hoc valde adiuvabatur per existentiam priorum imaginum non-Christianarum quae ut Pastor Bonus reinterpretari poterant. Una talis figura erat Hermes Kriophoros, arietem portans ut Tanagram a pestilentia protegeret. Ut in multis casibus, primum Christianismus motif iam notum reinterpretatus est, partim ne attentionem traheret, partim quia sculptores et pictores iam id habebant ad manum. Sed sensus vehementer mutatus est. Agnus ad sacrificium destinatus relictus est pro metaphorā cum qua Christiani se identificare poterant, et quam ipsi sciebant Pastor Bonus persequebatur ut inveniret – sicut eos sequeretur, plerumque conversiones primae et secundae generationis in mundo paganorum – et vitam pro eis dedit. Non potuerunt maiori securitate sub tali figura esse, expectantes resurrectionem cum eum facie ad faciem convenient.
“Quaenam erat religio popularis primorum Christianorum? Uno verbo, religio Pastoris Boni erat. Humanitas, fortitudo, gratia, amor, pulchritudo Pastoris Boni eis erat, si ita dicere liceat, liber precationum et articuli, symbola et canones, omnia in uno. Illam figuram intuebantur, et eis omnia quae volebant indicabat.”
A. P. Stanley, Lectiones de Historia Ecclesiae Orientalis, 1859
Una ex recentissimis depictionibus Pastoris Boni ad initium artis monumentalis Christianae, in lunetta cubiculi sepulcralis Imperatricis Gallae Placidiae saeculo V primo in Ravenna. Nota manus pastoris lenis et vultus agni fidus.
Anno 312, Constantinus Magnus non solum Christianismum legitimum fecit, sed etiam decrevit uti ut religionem Romanam paganam debilitam pro throno et legitimitate sua reponeret. Tamen, cum solum illam religionem novisset, structuram Christianismi tamquam religionis publicae in eius imaginem formavit. Ex coetu communitatum laxarum, ecclesiam hierarchicalem similem sacerdotio Romano paganorum creavit, et novum typum aedium ecclesiasticarum mensam communalem cenae basilicae substituit, cuius structura processiones obsequii coram principe comprehendebat. Cum differentia quod persona vel imago principis a Christo Pantocratore in volta apsidis substituta est, dominans super mundum. Ab saeculo IV, haec imago definiens Christi facta est, et motus Pastoris Boni paulatim in arte et theologia Christiana recessit. Solum repraesentationes absconditae et modestae, ut in Nicaea, Ravenna, et Roma, attestantur eius existentiam et momenti in initiis Christianismi.
Add comment