Türkiye Today – jeden z najlepszych newsletterów informujących o ekscytujących nowych odkryciach archeologicznych w Anatolii – oraz turecki portal archeologiczny Arkeolojik Haber doniosły 10 grudnia, że w grobowcu w starożytnej nekropolii Hisardere, niedaleko Nicei, odkryto pięknie zachowaną freskę Dobrego Pasterza . Ale ceramiczna replika freski została już dwa tygodnie wcześniej przekazana przez prezydenta Erdoğana papieżowi podczas wizyty w Turcji.
Nekropolia Hisardere służyła głównie jako miejsce pochówku bogatych rodzin nicejskich od II do V wieku n.e. To hypogeum – podziemna sklepiona grobowiec – mogło należeć do takiej rodziny. Na wschodniej tylnej ścianie naprzeciw wejścia, nad podniesioną kliné – symbolicznym lub rzeczywistym miejscem spoczynku zmarłego – namalowano „w stylu rzymskim” pasterza w tunice. Stoi pośród zielonej, kwitnącej łąki między baranami, trzymając jednego na ramieniu. Według chronologii stylistycznej grobów w Hisardere, fresk pochodzi z III wieku, czyli sprzed zalegalizowania chrześcijaństwa w 312 roku.
Przednia część kliné jest ozdobiona ptakami dziobiącymi jagody – powszechne symbole duszy – natomiast północna ściana przedstawia parę siedzącą przy stole bankietowym. Mogą uczestniczyć w swoim własnym rytuale pogrzebowym, zgodnie z etruską tradycją wizualną, albo cieszyć się słodkim, wolnym od goryczy napojem życia pozagrobowego.
Freska Dobrego Pasterza jest szczególnie znacząca, ponieważ jest to jedyna znana reprezentacja tego chrześcijańskiego motywu nie tylko w Anatolii, ale także poza Włochami.
We Włoszech, zwłaszcza w Rzymie, był to najpopularniejszy motyw chrześcijański. Samo z katakumb rzymskich znanych jest 114 przedstawień, co jest dwukrotnie większą liczbą niż drugiego najczęściej występującego motywu, proroka Jonasza symbolizującego zmartwychwstanie. Często pojawia się również na sarkofagach i jako samodzielne posągi w komorach grobowych.
Katakumby Priscilla, III wiek
Sarkofag Trzech Pasterzy z katakumb Praetextatus, ok. 370–400, obecnie w Muzeach Watykańskich
Posąg marmurowy z końca III lub początku IV wieku z katakumb Callixtus, obecnie w Muzeach Watykańskich
Co mógł oznaczać motyw Dobrego Pasterza dla pierwszych chrześcijan, skoro tak często wybierali go jako jedyny lub główny obraz umieszczany nad miejscem ich ostatecznego spoczynku?
Postać Dobrego Pasterza – jak wyjaśnia wybitny badacz Bliskiego Wschodu i biblista Kenneth E. Bailey (1930–2016) w swojej fundamentalnej książce The Good Shepherd. A Thousand-Year Journey From Psalm 23 to the New Testament (2014) – stanowi zaledwie ostatni, dziewiąty epizod długiej historii rozciągającej się na przestrzeni tysiąca lat, od Psalmu 23 aż po Ewangelię Jana. Można wręcz wyobrazić sobie swoisty „sezon wstępny”, ukazujący pasterskie postacie starożytnych cywilizacji Bliskiego Wschodu.
Sumeryjska rzeźba „króla-pasterza”, Muzeum Narodowe Iraku
Jedną z kluczowych metafor starożytnego Bliskiego Wschodu było przedstawienie władcy jako pasterza powołanego przez bogów do prowadzenia ludu i troski o jego dobrobyt. Tak też sumeryjski władca Gudea (2140–2120 p.n.e.) określa siebie w fundacyjnym tekście świątyni boga Ningirsu jako sipa zid, „prawdziwego pasterza”:
„Władca kierował swoim miastem, jakby przemawiał do jednego człowieka. Ziemia Lagasz stała przy nim jak dzieci przy matce. Rozwiązał kajdany, zdjął okowy; przywrócił sprawiedliwość…, zniósł oskarżenia i uwięził tych, którzy zasługiwali na karę.
Zlikwidował język bicza i rózgi, zastępując go wełną owczą. Żadna matka nie krzyczała na swoje dziecko. Żadne dziecko nie sprzeciwiało się matce. Żaden niewolnik nie był bity przez pana, żadna służąca przez swoją panią. … Władca oczyścił miasto, rozpalił ogień oczyszczenia. Wypędził z niego nieczystych.”
Sumeryjska rzeźba „króla-pasterza”, Fine Arts Museum, Boston
Biblia radykalizuje ten obraz, ukazując samego Boga jako prawdziwego Pasterza w Psalmie 23 i odrzucając myśl, że ludzkie bezpieczeństwo i pomyślność zależą od jakiegokolwiek ziemskiego władcy, choćby najbardziej łaskawego: „Pan jest moim pasterzem, niczego mi nie braknie…”
W swojej szczegółowej analizie Bailey pokazuje, że nie jest to sielankowy obraz, lecz wizja pełna niebezpieczeństw. „Zielone pastwiska” i „wody odpoczynku” oznaczają na Bliskim Wschodzie przede wszystkim przetrwanie, a nie obfitość. „Dolina cienia śmierci” odnosi się do realnych, fizycznych zagrożeń. Pasterz nie jest postacią romantyczną, lecz aktywnym obrońcą. Finałowa scena – gościna, stół, olej – symbolizuje wierność przymierzu i ostateczne przyjęcie. Struktura psalmu jest chiastyczna: w jego centrum znajduje się zdanie „Ty jesteś ze mną”.
Obraz osobowego Boga jako Dobrego Pasterza rozwija się dalej w kolejnych tekstach. Jeremiasz 23, Ezechiel 34 oraz Zachariasz 10 zawierają ostrą krytykę zepsutych „pasterzy” politycznych, którzy „pasą samych siebie”, oraz zapowiedź przyjścia prawdziwego Pasterza, którym jest sam Bóg.
Jezus podejmuje ten motyw w Ewangeliach. W Łukaszu 15 dwie ściśle powiązane przypowieści – o zagubionej owcy i zgubionej drachmie – ukazują Boga, który niczym ojciec i matka aktywnie poszukuje zagubionego człowieka i raduje się jego odnalezieniem. W Ewangelii Marka (6) Jezus lituje się nad tłumem, „bo byli jak owce niemające pasterza”, i naucza ich. W Ewangelii Mateusza (18) wyjaśnia, że bycie pasterzem oznacza pokorę i służbę. Wreszcie w Ewangelii Jana (10) jednoznacznie ogłasza, że jest Dobrym Pasterzem zapowiedzianym w Starym Testamencie, który oddaje życie za swoje owce.
Motyw Dobrego Pasterza należy do najstarszych tematów ikonograficznych chrześcijaństwa. Jego rozpowszechnienie ułatwiło istnienie wcześniejszych, niechrześcijańskich wzorców, które można było zreinterpretować. Jednym z nich był Hermes Kriophoros, niosący barana przeznaczonego na ofiarę w celu ocalenia Tanagry przed zarazą. Podobnie jak w wielu innych przypadkach, wczesne chrześcijaństwo przejęło znany motyw wizualny – częściowo po to, by nie zwracać na siebie uwagi, a częściowo dlatego, że artyści już nim dysponowali. Sens jednak uległ zasadniczej przemianie: baranek ofiarny został zastąpiony metaforą, z którą wierni mogli się utożsamić, ponieważ Dobry Pasterz sam ich odnalazł – tak jak szukał pierwszych i drugich pokoleń nawróconych w świecie pogańskim – i oddał za nich życie. Nie mogli znajdować się w bezpieczniejszych rękach, oczekując zmartwychwstania pod opieką takiego Pasterza.
„Jaka była popularna religia pierwszych chrześcijan? Była to, jednym słowem, religia Dobrego Pasterza. Dobroć, odwaga, łaska, miłość, piękno Dobrego Pasterza były dla nich, jeśli tak można powiedzieć, jednocześnie modlitewnikiem, artykułami, wyznaniami wiary i kanonami. Patrzyli na tę postać, a ona przekazywała im wszystko, czego pragnęli.”
A. P. Stanley, Lectures on the History of the Eastern Church, 1859
Add comment