Quis non miretur inter tot ac tanta monumenta veteris Apolloniae, quae velut e sepulcro temporis eruta in lucem nostram prodierunt, reperiri etiam tale lapidem, in quo nec aquila nec leo nec ullum fortitudinis insigne, sed — quod primo aspectu risum movere possit — lepus quidam humi subsidens conspiciatur?
At enim, ut saepe fit in rebus antiquorum, quae levia videntur, si paulo attentius contempleris, gravissimam aliquam significationem continent. Non igitur temere existimandum est hunc leporem merae lasciviae causa sculptum esse, quasi artifex otium suum exercuerit; sed potius quaerendum est, quid sub tali figura lateat.
Nam quae circa eum arcuata cernuntur, primo adspectu speluncae ostium referre possunt; verum diligentius consideranti apparebit esse taenias ex corona superne pendentia, quibus, more antiquo ac religioso, locus ipse quasi velamine quodam sacratus est, ne quid profanum ad animam defuncti iter impedire videatur.
Quod si quis roget cur lepus ipse in tali loco positus sit, respondebimus non sine causa videri posse: animal enim velocissimum est, et in antiquorum symbolis non raro ad animarum celeritatem transferendum. Quid enim aliud est mors, nisi transitus quidam rapidus, quo anima ex hoc mundo ad alterum quasi volatu rapitur?
Nec praetereundum est quod etiam Dionysi sacris lepus non omnino alienus habetur, unde non absurde coniici potest eum hic non solum timiditatis, sed etiam quodammodo festivae illius beatitudinis imaginem praebere, quae bonis post mortem promittitur.
Sunt etiam qui in aliis monumentis Romanis similem figuram observaverint: velut in quadam stela Lindiensi, ubi iuvenis leporem manu gestat, aut in alia apud Novum Castrum, ubi medicus militaris eundem quasi apotheosim quandam supra sepulcrum suum posuisse videtur.
Sed haec fortasse nimis curiosa sunt; satis sit monuisse nihil in antiquis omnino frivolum esse, si modo oculi ad legendum sint parati.
Sub lepore igitur inscriptio Graeca legitur:
ΒΑΛΕΡΙΟΣ ΣΕΚΟΥΝΔΟϹ
Ο ΠΑΤΡΟΙϹ ΜΝΗΜΙ
ΟΝΕΘΗΚΕΝ
Valerius Secundus hoc monumentum funebre parentibus suis erexit.
Quae inscriptio, Ο ΠΑΤΡΟΙϹ ΜΝΗΜΙ ΟΝΕΘΗΚΕΝ, pro communi Graecorum forma οἷς πατράσι μνήμης ἐνέθηκεν posita, sive negligentioris orthographiae vestigium esse videtur, sive, quod nonnulli malint, dialecti alicuius localis. Sed illud multo magis animadvertendum est, quod in ipso monumento solum nomen dedicatoris legitur, non autem defunctorum. Cur ita?
Nam stela profecto in memoriam mortuorum erecta est; verum hoc fieri potuit etiam sine eorum nominibus expressis, ut in innumeris lapidibus funebribus per Orientem sparsis videre est, ubi sola memoria familiae superstitis nomen defuncti quasi tacite continetur. Dum enim familia manebat, quis non sciret sub quo lapide suos iacere? ubi vero familia ipsa interisset, quid iam referret scire?
At simul aliud quiddam agebatur, quod non minus ponderis habet: demonstratio scilicet pietatis, qua Valerius Secundus in publicum promittere videbatur se officium filiale erga parentes religiose praestitisse. Ita monumentum mortuorum simul in honorem viventium vertebatur, atque in instrumentum quoddam existimationis domesticae.
Est tamen et alia, non prorsus improbabilis, ratio. Eo enim tempore Apollonia ex urbe Graeco-Illyrica in mores Romani imperii paulatim transformabatur. Nomen Valerii Secundi satis aperte Romanam civitatem indicat. Parentes vero eius fortasse adhuc nomina Graeca aut Illyrica retinebant, nec civitatem Romanam umquam consecuti erant. Filius autem eam adeptus erat; qui, suo pleno nomine Romano tam conspicue apposito, non solum familiam suam, sed etiam ipsam eius promotionem socialem ac novum iuris statum palam testabatur.
Hic igitur locus Apolloniae, quam Romani post bellum Illyricum primum in suam dicionem receperant, non ut victa sed quasi foederata urbs primum videbatur; sed paulatim in firmissimum Romanorum praesidium conversus est. Quae res, si latius consideretur, non sine quadam ironia est: quod specie libertatis datum erat, paulatim in imperii firmamentum vertebatur.
Sic etiam Octavianus, postea Augustus dictus, hic iuvenis formari coepit, dum inter otium studiaque militaria versatur; hic amicitiam cum Agrippa contraxit; hic futura imperii consilia quasi semina iaciebantur. Et — quod non sine quodam fortunae theatro memorari potest — hic ipse erat, cum Caesar Romae interficeretur, ita ut, si praesens fuisset, fortasse eandem mortem subire potuisset.
Sed fata aliter voluerunt: Apollonia eum servavit, ut postea ipse rempublicam mutaret. Ita saepe contingit, ut parva provinciae urbs plus ad historiam mundi conferat quam ipsa Roma.
Denique fieri etiam potest ut haec stela supra totius familiae sepulturam posita fuerit. Id explicaret cur nullus singularis homo, qui leporem manu teneat, hic depingatur, ut in monumento Lincolniensi videre licet. Hic enim solitarius lepus omnium animarum, quae infra sepultae sunt, dux factus est.
Sub inscriptione autem tria instrumenta insigniter incisa cernuntur: urceus sive oinochoe, ad libationes fundendas; tripus, quo sacrificia peragebantur aut quo thymiama adolebatur; atque cathedra sive klismos, sedes patris familias, quae in convivio funebri consulto vacua relinquitur, quasi locus destinatus animis maiorum. Haec tria simul rectam ac piam mortuorum commemorationem significant.
In Apollonia Romana convivium funebre (silicernium sive cena novendialis) non mera luctus significatio erat, sed etiam ad ostentationem dignitatis socialis, ad corroboranda communia vincula, atque ad reconciliationem vivorum cum animis defunctorum pertinebat.
Die ipso sepulturae, propinqui proximiores sacrificium ad sepulcrum offerebant, quod Apolloniae extra muros urbis, in necropoli septentrionali vel orientali situm erat. Saepe porcus immolabatur diis terrae fecunditatis atque regno mortuorum praepositis.
Post funeris pompam atque cremationem vel humationem, familia statim modicum quoddam symbolicum convivium (silicernium) ad ipsam tumulum celebrabat. Credebant enim animam defuncti (manes) adesse atque convivio participare. Res in ima stelae parte incisae hunc ipsum momentorum significant. In tripode carbones accendebantur, super quos thymiama fragrantissimum spargebatur ad locum purgandum. Ex urceo vinum, lac vel aqua in terram vel in canales libatorios in ipsam sepulturam deductos fundebatur. Mournentes in sellis et subselliis sculptis sedebant, qualia etiam in ipso monumento depicta sunt.
Deinde familia domum redibat et novem dies luctus severissimi observabat. Hoc tempore domus impura ritu habebatur; familia non radebat capillos, ornamenta non gerebat, et togas lugubres obscuras (toga pulla) induebat.
Nono die familia ad sepulcrum redibat ad sollemne convivium funebre (cena novendialis). Cibus tum constabat ex ovis, lentibus, fabis, volucribus, piscibus marinis, pane recenti atque vino. Cathedra una consulto vacua relinquebatur in honorem defuncti, cui etiam cibus potusque apponebantur, significans eum adhuc membrum familiae manere. Post convivium lugentes vestes funebres deponere solebant, ad vitam cotidianam redire, atque defunctum inter animos maiorum (Di Manes) receptum esse existimabant.
Neque hoc convivium semel tantum fiebat. Singulis annis mense Februario, in festis Romanis Parentalibus et Feralibus, atque die natalis defuncti, cives Apolloniae ad sepulcrum redeuntes ritum iterabant, eodem tripode et urceo libatorio rursus adhibitis.
Sic igitur stela hoc nuntium tradit: «Hic est Valerius Secundus, qui, accepta civitate novae Romanae potestatis, pietatem erga parentes rite colendo explevit, ut animae eorum celeriter ad quietem in mundo infero pervenirent, leporis velocitate.» Monumentum dignum et illis et sibi erexit. Verum tamen, prudentis Romani more, nomina eorum non incidit, ut monumentum omnes familiae membra commemorare posset, sive antea defuncta sive postea moritura, usque ad finem temporum, vel saltem usque dum quidam vagus Hungarus Apolloniam perveniat et hunc ipsum libellum conscribat.
Add comment