Krótki filmik poniżej został publicznie opublikowany na Instagramie na początku stycznia, zaledwie kilka dni przed tym, jak w Iranie odłączono cały internet. Na nagraníu młody muzyk Yâshâr Alipur gra na târze, perskiej lutni o charakterystycznym kształcie. Według podpisu wideo zostało nagrane poprzedniego wieczoru w teherańskim metrze. Chociaż system zwykle traktuje ulicznych muzyków najwyżej jako żebraków, artysta dźwięku Vedâd Fâmurzâde już prawie dekadę temu pisał o rosnącej obecności początkujących i amatorskich muzyków wśród ulicznych wykonawców – w czasach, gdy zjawisko to miało zaledwie pięć czy sześć lat. Kontekst jest więc istotny, ale jeszcze wymowniejsza niż sam występ uliczny jest piosenka, którą gra młodzieniec.
Utwór jest tasnif, pieśnią przypominającą balladę, z tekstem i muzyką autorstwa poety i wokalisty Abolqâsema 'Ârefa Qazviniego. Został skomponowany podczas Irańskiej Rewolucji Konstytucyjnej (1905–1911), dokładniej w okresie Drugiego Parlamentu, w latach 1909–1911. Patriotyczna pieśń – jak wiele innych tasnifów 'Ârefa – stała się jednak najpopularniejsza, szczególnie od lat 50. i 60. Z czasem weszła do repertuaru klasycznej muzyki perskiej (dastgâh), podobnie jak Dawn Bird, równie patriotyczna piosenka jego współczesnego i przyjaciela Mohammada-Taqi Bahâra, o której już pisaliśmy wcześniej.
Około tego czasu, w styczniu 1913 roku, iranista Edward G. Browne i jego informator – później asystent – polityczny aktywista, kształcony w Stambule i podróżujący po Europie, Mirzâ Hossein Kâzimzâde, opisał ’Ârefa jako osobę, której „wygląd ma coś z derwisza; często śpiewa własne wersy z akompaniamentem muzycznym na publicznych i patriotycznych zgromadzeniach, gdzie zawsze jest gorąco oklaskiwany” (Edward G. Browne: The Press and Poetry of Modern Persia. Cambridge, 1914. xvi. str.).
Ojciec ’Ârefa przeznaczył go na duchownego, ale po przeprowadzce do Teheranu w 1898 roku jego głos szybko przyciągnął uwagę lokalnej elity, a ostatecznie także szacha Mozaffara al-Dina, którego dwór odwiedzał przez pewien czas. Później stał się zwolennikiem Rewolucji Konstytucyjnej. W 1921 roku dołączył do generała Pessiana, który ogłosił krótkotrwały Rząd Autonomiczny Chorasanu; po śmierci Pessiana popierał przyszłego Rezę Pahlaviego. Być może ze względu na trudny charakter, mimo popularności zmarł biedny i samotny w wieku pięćdziesięciu dwóch lat w Hamadanie.
Najbardziej znany portret ’Ârefa, z tutaj
Nie zachowały się żadne nagrania samego ’Ârefa – chociaż jeden z najlepszych teherańskich sklepów muzycznych nosi teraz jego imię – ale mamy wiele wykonań innych artystów, od Elahé po Parissę, a oczywiście także Mohammada Rezę Shajariana. Jak w wielu przypadkach, ostatecznie to wersja Shajariana stała się najbardziej znana.
Z albumu راز دل Râz-e del (Tajemnica serca, 1979), nagranego z zespołem Pâyvar
|
هنگام می و فصل گل و گشت چمن شد |
hangâm-e mey o fasl-e gol o gasht-e chaman shod |
To czas wina, róż i spacerów po łąkach
dziedziniec wiosny oczyszczony z kruków i wron
dzięki szczodrej chmurze, Rey stał się zazdrością Khotanu*
podobnie jak ja, ptak w klatce smuci się nad naszą ojczyzną
jak krzywy jesteś, o losie! jak zły jesteś, o losie!
mściwy jesteś, o losie! nie masz wiary, ani wyznania, o losie!
z krwi młodzieży ojczyzny wyrasta tulipan
pod ciężarem żałoby* nawet cyprys się pochyla
z tego smutku słowik chowa się w cieniu róży
a róża, podobnie jak ja, drze swój płaszcz w żalu
wszystkimi naszymi łzami odwróć oblicze ziemi do góry nogami,
jeśli trzymasz choć garść ziemi swojej ojczyzny, rzuć ją sobie na głowę
stań w obronie [ojczyzny] i przygotuj się na ciemniejsze dni
niech twoja pierś będzie tarczą przed strzałą wroga
Jego popularność być może jeszcze wyraźniej pokazują nowoczesne reinterpretacje, takie jak ta młodego muzyka grającego w metrze. Cała poezja rzadko jest wykonywana; większość wykonań obejmuje tylko kilka powyższych dwuwersów — albo jeszcze mniej. Przypuszcza się, że te wersy zachowały swoją aktualność przez lata, być może dlatego, że czerpią w największym stopniu ze znanych obrazów perskiej poezji. Linia tytułowa jest bez wątpienia najpotężniejsza. Chociaż nie słychać jej w nagraniu z metra wspomnianym powyżej, każdy znający melodię natychmiast ją przypomni: از خون جوانان وطن لاله دمیده az khun-e javânân-e vatan lâle damide, „z krwi młodzieży ojczyzny wyrasta tulipan”. Tulipan — lub korona cesarska (pers. لاله واژگون lâle-ye vâzhgun, odwrócony tulipan) — według legendy rośnie z przelanej krwi niewinnego mitycznego bohatera Siyâvasha. Jak już pisaliśmy wcześniej, historia Siyâvasha — opowiedziana w Księdze Królów — wraz z tulipanem/koroną cesarską stała się podstawowym irańskim symbolem uciskanej, lecz odradzającej się wolności, powstającej ponownie z krwi męczenników. ’Âref skondensował to wszystko w jednym wersie.
Ten obraz ujawnia również klucz do innego aspektu popularności utworu. Nowoczesna historia Iranu wielokrotnie ukazywała wydarzenia w taki sposób, że ten wers — razem z tęsknotą za świtem — wydawał się boleśnie aktualny wciąż na nowo. Być może nigdy nie bardziej niż w ostatnich tygodniach, po brutalnym stłumieniu protestów trwających od końca grudnia.
Piosenka ma prawdziwą wagę — dlatego nie był przypadek, że ten utwór był słyszany w metrze w Teheranie w tym momencie. I nie tylko tam: przed blackoutem widziałem, jak inni muzycy w Iranie także ją wykonywali (a później członkowie diaspory kontynuowali to). „W tych dniach nucę właśnie to,” napisał jeden z nich, ledwie dzień przed tym, jak Iran został odcięty od świata zewnętrznego. Można tylko mieć nadzieję, że długo oczekiwany świt w końcu nadejdzie — i że korony cesarskie nie zakwitną na próżno.
Przygotowania do nadchodzącego perskiego Nowego Roku. Przeprojektowana i zaktualizowana wersja pięćdziesięcioletniej (1975 / 1354) serii znaczków noworocznych: centralny znaczek pięknie ilustruje wspomniane wyżej słynne dwuwersy. Grafika autorstwa Mehrdada Aref-Adiba, z tutaj. Dopiero po napisaniu tego posta zauważyłem, że niedawno napisał też krótki artykuł o tym tasnifie.
Add comment